Sámediggi

Sápmelaččat lea álgoálbmot, mas lea iežas giella, kultuvra, eallinvuohki ja identiteahta, ja mii orru njealji stáhta dehege Norgga, Ruoŧa, Suoma ja Ruošša guovllus.

Sápmelaččat leat Suomas dálá áigge sulaid 11 000. Sis sulaid 30 % orrot sámiid ruovttuguovllus Davvi-Sámis. Norggas orru sápmelaččaid mearrin árvvoštallojuvvo sulaid 50 000 - 65 000. Ruoŧas sápmelaččat leat sulaid 20 000. Ruoššas orrot sulaid 2000 sápmelačča.

Sápmelaččaide álgoálbmogin dorvvastuvvo Suoma vuođđolágas sámiid ruovttuguovllus iežaset giela ja kultuvrra kulturiešstivren dađi lági mielde go lágas mearriduvvo. Dán kulturiešstivrema ollašuhttimis mearriduvvo dárkileappot sámedikkis addojuvvon lágas.

Sámiid ruovttuguovlu šaddá Eanodaga, Anára ja Ohcejoga gielddaid guovllus sihke Soađegili gieldda Sámi bálgesa guovllus.

Sápmelaččaid iežaset giela ja kultuvrra iešstivrenbargguid várás sápmelaččat válljejit válggain gaskavuođasteaset sámedikki. Sámediggái gullet 21 lahtu ja njeallje várrelahtu, geat válljejuvvojit njealji kaleanddarjahkái hávális. 

Sámedikki válgalogahallamii leat riekti šaddat merkejuvvot olbmos, gii atná iežas sápmelažžan, eaktudettiin ahte olmmoš ieš dehe aŋkke okta su váhnemiin, ádjáin ja áhkuin dehe máttarváhnemiin lea oahppan sámegiela vuosttaš giellan. Válgalogahallamii sáhttá merkejuvvot maid olmmoš, gean váhnemiin aŋkke okta lea merkejuvvon dehe lea leamaš merkejuvvon jietnavuoigadahtton ođđajagimánu 1. beaivvi 2027 dehe dan maŋŋel ordnejuvvon sámedikki válggain.

Sámediggi ovddasta sápmelaččaid álbmotlaš ja riikkaidgaskasaš bargguinis. Sámedikki bargun lea mearridit áššiin, mat gusket sápmelaččaid iežaset giela, kultuvrra ja sajádaga álgoálbmogin, ja dikšut bargguid, mat dáidda gullet. Eará áššiin sámediggi ovddasta sápmelaččaid iešmearridanrievtti ollahuvvama. Sámediggi searvá eiseválddiid ráđđádallan- ja ovttasdoaibmangeatnegasvuođa mielde áššiid válmmastallamii ja mearrádusdahkamii. Sámediggi sáhttá maid earret eará dahkat eiseválddiide álgagiid ja ovdanbuktimiid sihke addit cealkámušaid. 

Sámediggi doaibmá vuoigatvuođaministeriija hálddahussuorggis. Iešstivrenluonddus dihte sámediggi ii goitge leat stáhta eiseváldi iige stáhtahálddahusa oassi, muhto iešmearrideaddji almmosrievttálaš juridihkalaš persovdna iežas hálddahusorgánain, girjedoaluin ja girjedoallodárkkisteddjiiguin.